नाकातून रक्त येण्याची कारणे | नाकातून रक्त येणे थांबवण्यासाठी काय करावे?

नाकातून अचानक रक्त येणे ही अनेकांना घाबरवणारी गोष्ट असते. सकाळी उठल्यानंतर, नाक साफ करताना किंवा उन्हात बराच वेळ राहिल्यानंतर काही लोकांच्या नाकातून रक्त येते. वैद्यकीय भाषेत याला Nosebleed किंवा Epistaxis असे म्हणतात.

बहुतेक वेळा नाकातून रक्त येणे गंभीर नसते आणि काही मिनिटांत थांबते. नाकाच्या आतील भागातील अतिशय बारीक रक्तवाहिन्या कोरडेपणा, किरकोळ इजा किंवा नाक खाजवल्यामुळे सहज फुटू शकतात. मात्र वारंवार रक्त येत असेल, रक्तस्राव जास्त असेल किंवा इतर त्रासांसोबत नाकातून रक्त येत असेल तर त्यामागचे कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे.

चला तर मग नाकातून रक्त येण्याची कारणे, त्यावेळी काय करावे, कोणत्या चुका टाळाव्यात आणि डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा हे सविस्तर जाणून घेऊया.

________________

नाकातून रक्त का येते?

आपल्या नाकाच्या आतील भागात अनेक लहान रक्तवाहिन्या असतात. या रक्तवाहिन्या त्वचेच्या अगदी जवळ असल्यामुळे त्या सहज दुखावल्या जाऊ शकतात.

नाकाच्या पुढील भागातील रक्तवाहिन्यांमधून होणारा रक्तस्राव अधिक सामान्य असतो. कोरडी हवा, नाक खाजवणे, जोरात नाक शिंकरणे किंवा किरकोळ दुखापत यामुळे या रक्तवाहिन्या फुटू शकतात.

________________

नाकातून रक्त येण्याची प्रमुख कारणे

1. कोरडी हवा

हिवाळ्यात किंवा एसीच्या कोरड्या हवेत नाकाच्या आतील त्वचेतील ओलावा कमी होऊ शकतो. त्यामुळे आतील त्वचा कोरडी होऊन त्यावर भेगा पडतात आणि रक्तस्राव होऊ शकतो.

2. नाक खाजवणे

नाकामध्ये खाज किंवा कोरडेपणा जाणवल्यामुळे वारंवार नाक खाजवल्यास आतील नाजूक रक्तवाहिन्यांना इजा होऊ शकते.

विशेषतः लहान मुलांमध्ये हे नाकातून रक्त येण्याचे सामान्य कारण असू शकते.

3. जोरात नाक शिंकरणे

सर्दी किंवा अॅलर्जी असताना काही लोक वारंवार आणि जोराने नाक शिंकरतात. त्यामुळे नाकातील रक्तवाहिन्यांवर दबाव पडून रक्त येऊ शकते.

4. नाकाला झालेली इजा

अपघात, खेळताना लागलेली दुखापत, पडणे किंवा नाकावर जोराचा धक्का बसल्यामुळे नाकातून रक्त येऊ शकते.

नाकाला गंभीर दुखापत झाली असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

5. सर्दी आणि अॅलर्जी

सर्दी, अॅलर्जी किंवा सायनसच्या समस्येमुळे नाकाच्या आतील भागात सूज आणि चिडचिड होऊ शकते. सतत शिंकणे किंवा नाक साफ केल्यामुळेही रक्तस्राव होऊ शकतो.

6. काही औषधे

रक्त गोठण्याची प्रक्रिया कमी करणारी काही औषधे घेत असल्यास रक्तस्राव अधिक वेळ चालू राहू शकतो.

उदाहरणार्थ, काही रुग्णांना हृदयविकार किंवा इतर कारणांसाठी antiplatelet किंवा anticoagulant औषधे दिली जातात.

अशी औषधे स्वतःहून बंद करू नयेत.

7. उच्च रक्तदाब

उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींमध्ये नाकातून रक्त येऊ शकते, परंतु प्रत्येक नाकातून रक्त येण्यामागे उच्च रक्तदाबच कारणीभूत असतो असे नाही.

वारंवार नाकातून रक्त येत असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्तदाब तपासणे योग्य ठरते.

8. नाकातील रचना किंवा इतर समस्या

नाकातील पडदा वाकडा असणे, नाकाच्या आतील भागात सतत जळजळ होणे किंवा इतर स्थानिक समस्या असल्यास काही व्यक्तींना वारंवार रक्तस्राव होऊ शकतो.

_____________

नाकातून रक्त आल्यास ताबडतोब काय करावे?

नाकातून रक्त येत असल्यास घाबरू नका. योग्य पद्धतीने प्रथमोपचार करणे महत्त्वाचे आहे.

1. सरळ बसा

व्यक्तीला सरळ बसवा आणि डोके किंचित पुढे झुकवा.

2. नाकाचा मऊ भाग दाबा

नाकाच्या हाडाखालील मऊ भाग अंगठा आणि तर्जनीने घट्ट दाबून ठेवा.

साधारण 10 ते 15 मिनिटे सतत दाब देण्याचा प्रयत्न करा. मध्येच दाब सोडून रक्त थांबले का हे वारंवार तपासू नका.

3. तोंडाने श्वास घ्या

नाक दाबून ठेवताना तोंडाने श्वास घ्या.

4. रक्त गिळू नका

डोके पुढे झुकवल्यामुळे रक्त तोंडात आल्यास ते थुंकून टाका.

________________

नाकातून रक्त आल्यावर कोणत्या चुका टाळाव्यात?

नाकातून रक्त येताना अनेक लोक नकळत चुकीच्या पद्धतीने प्रथमोपचार करतात.

डोके मागे झुकवू नका

डोके मागे घेतल्यास रक्त घशात जाऊ शकते.

नाकात कापूस किंवा वस्तू खोलवर घालू नका

यामुळे नाकाच्या आतील भागाला आणखी इजा होऊ शकते.

लगेच जोरात नाक शिंकरू नका

रक्त थांबल्यानंतर काही काळ नाकाला विश्रांती द्या.

________________

नाकातून रक्त येऊ नये म्हणून काय काळजी घ्यावी?

नाकातील ओलावा टिकवा

कोरडेपणा जाणवत असल्यास डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टच्या सल्ल्याने योग्य saline nasal spray किंवा इतर उपाय वापरता येतात.

नाक खाजवणे टाळा

वारंवार नाकाला हात लावल्याने आतील त्वचेला इजा होऊ शकते.

पुरेसे पाणी प्या

शरीर हायड्रेट ठेवणे आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

________________

लहान मुलांच्या नाकातून रक्त येत असल्यास

✔ लहान मुलांमध्ये नाक खाजवणे, कोरडी हवा, सर्दी किंवा किरकोळ इजा यामुळे नाकातून रक्त येणे सामान्यपणे दिसू शकते.

✔ रक्त आल्यास मुलाला शांत करा आणि नाकाचा मऊ भाग काही मिनिटे दाबून ठेवा.

✔ मुलाच्या नाकातून वारंवार किंवा जास्त प्रमाणात रक्त येत असल्यास बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

________________

नाकातून रक्त येणे आणि आहार

नाकातून रक्त येत असल्यास केवळ एखादा विशिष्ट पदार्थ खाल्ल्याने लगेच रक्तस्राव थांबतो असे मानण्यापेक्षा संतुलित आहार घेणे महत्त्वाचे आहे.

आहारात पुढील पदार्थांचा समावेश ठेवा:

» हिरव्या पालेभाज्या

» फळे

» डाळी आणि कडधान्ये

» संपूर्ण धान्य

» प्रथिनेयुक्त पदार्थ

» पुरेसे पाणी

वारंवार रक्तस्राव होत असल्यास डॉक्टर आवश्यकतेनुसार रक्तातील हिमोग्लोबिन किंवा इतर तपासण्या सुचवू शकतात.

________________

नाकातून वारंवार रक्त का येते?

एकदा किरकोळ कारणामुळे रक्त आले आणि लगेच थांबले तर सहसा चिंता करण्याचे कारण नसते. परंतु वारंवार नाकातून रक्त येत असेल, तर त्यामागे कोरडेपणा, अॅलर्जी, नाकातील समस्या, औषधे किंवा इतर वैद्यकीय कारणे असू शकतात.

अशा वेळी स्वतःहून उपचार करण्याऐवजी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे योग्य आहे.

___________

डॉक्टरांकडे कधी जावे?

खालील परिस्थितीत वैद्यकीय मदत घ्या:

⏵15–20 मिनिटे योग्य दाब देऊनही रक्तस्राव थांबत नसेल.

⏵रक्तस्राव खूप जास्त असेल.

⏵डोक्याला किंवा नाकाला गंभीर दुखापत झाल्यानंतर रक्त येत असेल.

⏵चक्कर, अशक्तपणा किंवा बेशुद्ध पडण्यासारखी लक्षणे असतील.

⏵श्वास घेण्यास त्रास होत असेल.

⏵वारंवार नाकातून रक्त येत असेल.

⏵रक्त पातळ करणारी औषधे घेत असाल आणि रक्तस्राव होत असेल.

⏵शरीराच्या इतर भागातूनही अनपेक्षित रक्तस्राव होत असेल.

_____________

नाकातून रक्त येणे नेहमी गंभीर असते का?

नाही. बहुतेक नाकातून रक्त येण्याच्या घटना किरकोळ कारणांमुळे होतात आणि योग्य प्रथमोपचाराने रक्तस्राव थांबतो.

मात्र रक्तस्रावाचा कालावधी, प्रमाण, वारंवारता आणि त्यासोबत असलेली इतर लक्षणे महत्त्वाची असतात. त्यामुळे वारंवार किंवा जास्त रक्तस्राव होत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

________________

निष्कर्ष

नाकातून रक्त येण्याची कारणे अनेक असू शकतात. कोरडी हवा, नाक खाजवणे, जोरात नाक शिंकरणे, सर्दी-अॅलर्जी, नाकाला झालेली दुखापत आणि काही औषधे ही सामान्य कारणे आहेत. काही परिस्थितींमध्ये उच्च रक्तदाब किंवा इतर वैद्यकीय समस्या देखील कारणीभूत असू शकतात.

नाकातून रक्त आल्यास शांत राहून सरळ बसावे, डोके किंचित पुढे झुकवावे आणि नाकाचा मऊ भाग 10–15 मिनिटे सतत दाबून ठेवावा. डोके मागे झुकवणे किंवा नाकात वस्तू खोलवर घालणे टाळावे.

जर रक्तस्राव थांबत नसेल, खूप जास्त रक्त येत असेल, दुखापतीनंतर रक्त आले असेल किंवा ही समस्या वारंवार होत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

______________

FAQ – नाकातून रक्त येण्याची कारणे

1. नाकातून रक्त येण्याचे सर्वात सामान्य कारण कोणते?

कोरडी हवा, नाक खाजवणे, जोरात नाक शिंकरणे, सर्दी-अॅलर्जी आणि किरकोळ दुखापत ही सामान्य कारणे आहेत.

2. नाकातून रक्त आल्यास डोके मागे घ्यावे का?

नाही. डोके मागे झुकवू नये. सरळ बसून डोके किंचित पुढे झुकवावे.

3. नाकातून रक्त आल्यास किती वेळ नाक दाबून ठेवावे?

नाकाचा मऊ भाग साधारण 10–15 मिनिटे सतत दाबून ठेवावा. मध्येच दाब सोडून तपासणे टाळावे.

4. उच्च रक्तदाबामुळे नाकातून रक्त येते का?

उच्च रक्तदाब आणि नाकातून रक्त येणे यांचा संबंध काही परिस्थितींमध्ये असू शकतो; मात्र प्रत्येक नाकातून रक्त येण्याचे कारण उच्च रक्तदाब नसते.

5. मुलांच्या नाकातून रक्त का येते?

नाक खाजवणे, कोरडी हवा, सर्दी, अॅलर्जी किंवा किरकोळ दुखापत यामुळे मुलांच्या नाकातून रक्त येऊ शकते.

6. नाकातून वारंवार रक्त येत असेल तर काय करावे?

वारंवार रक्त येत असल्यास डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे योग्य आहे. कारण शोधून त्यानुसार उपचार करता येतात.

7. नाकातून रक्त येणे कधी गंभीर असू शकते?

रक्तस्राव जास्त असेल, 15–20 मिनिटे योग्य दाब देऊनही थांबत नसेल, दुखापतीनंतर रक्त येत असेल किंवा चक्कर, अशक्तपणा व श्वास घेण्यास त्रास होत असेल तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

________________