युरिक ऍसिड वाढण्याची लक्षणे | कारणे, परिणाम आणि उपाय

आजकाल सांधेदुखी, विशेषतः पायाच्या अंगठ्याजवळ अचानक होणारी तीव्र वेदना, सूज आणि लालसरपणा यांसारख्या समस्या अनेकांना जाणवतात. यामागे युरिक ऍसिड वाढणे हे एक कारण असू शकते. शरीरात युरिक ऍसिडचे प्रमाण वाढल्यावर काही लोकांमध्ये सांध्यांमध्ये त्याचे स्फटिक जमा होतात आणि त्यातून गाऊट (Gout) म्हणजेच वातरक्तासारखी वेदनादायक समस्या निर्माण होऊ शकते.

मात्र एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे रक्तातील युरिक ऍसिड वाढलेले असले तरी प्रत्येक व्यक्तीला लक्षणे दिसतीलच असे नाही. काही लोकांमध्ये कोणतीही लक्षणे नसतानाही रक्त तपासणीत युरिक ऍसिड जास्त आढळू शकते.

________________

युरिक ऍसिड म्हणजे काय?

युरिक ऍसिड हे शरीरातील नैसर्गिक प्रक्रियेत तयार होणारे एक अपशिष्ट पदार्थ आहे. शरीरातील पेशी आणि काही पदार्थांमध्ये असलेल्या प्युरिन (Purine) नावाच्या घटकांच्या विघटनातून युरिक ऍसिड तयार होते. सामान्यतः मूत्रपिंड ते रक्तातून फिल्टर करून लघवीद्वारे शरीरातून बाहेर टाकतात.

जेव्हा शरीरात युरिक ऍसिड जास्त तयार होते किंवा मूत्रपिंड ते पुरेशा प्रमाणात बाहेर काढू शकत नाहीत, तेव्हा त्याचे प्रमाण वाढू शकते. काही परिस्थितींमध्ये हे युरिक ऍसिड स्फटिकांच्या स्वरूपात सांध्यांमध्ये जमा होऊन गाऊटचा त्रास निर्माण करू शकते.

________________

युरिक ऍसिड वाढण्याची लक्षणे कोणती?

युरिक ऍसिड वाढल्याची लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखी नसतात. विशेषतः गाऊटची सुरुवात झाल्यावर खालील लक्षणे दिसू शकतात.

1. पायाच्या अंगठ्यात अचानक तीव्र वेदना

👉 गाऊटमध्ये सर्वात सामान्य लक्षणांपैकी एक म्हणजे पायाच्या अंगठ्याच्या सांध्यात अचानक तीव्र वेदना होणे. ही वेदना अनेकदा अचानक सुरू होऊ शकते आणि काही दिवस टिकू शकते.

2. सांध्याला सूज येणे

👉 युरिक ऍसिडचे स्फटिक सांध्यात जमा झाल्यास त्या ठिकाणी सूज येऊ शकते. पायाचा अंगठा, घोटा, गुडघा किंवा इतर सांधे प्रभावित होऊ शकतात.

3. सांधा लाल होणे

👉 वेदनेसह प्रभावित सांध्याच्या त्वचेवर लालसरपणा दिसू शकतो. सांधा स्पर्श केल्यावर अस्वस्थता किंवा वेदना जाणवू शकतात.

4. सांध्याच्या भागात उष्णता जाणवणे

👉 गाऊटच्या झटक्यामध्ये प्रभावित सांधा इतर भागाच्या तुलनेत गरम वाटू शकतो. वेदना, सूज, लालसरपणा आणि उष्णता ही एकत्रित लक्षणे असू शकतात.

5. चालताना किंवा हालचाल करताना त्रास

👉 पायाच्या अंगठ्यात, घोट्यात किंवा गुडघ्यात वेदना आणि सूज असल्यास चालणे, जिने चढणे किंवा सांधा वाकवणे कठीण होऊ शकते.

6. रात्री अचानक वेदना वाढणे

👉 गाऊटचा झटका अनेकदा अचानक सुरू होतो. काही लोकांमध्ये रात्रीच्या वेळी सांध्यातील तीव्र वेदना जाणवू शकतात. वेदना इतकी तीव्र असू शकते की झोपेतून जाग येऊ शकते.

7. वारंवार सांधेदुखीचे झटके

👉 युरिक ऍसिड नियंत्रित न राहिल्यास गाऊटचे झटके पुन्हा-पुन्हा येऊ शकतात. उपचार न केल्यास कालांतराने झटके अधिक वारंवार किंवा दीर्घकाळ टिकू शकतात.

8. त्वचेखाली गाठी तयार होणे

👉 दीर्घकाळ युरिक ऍसिडचे प्रमाण नियंत्रित न राहिल्यास टोफाय (Tophi) नावाचे स्फटिकांचे गाठीसारखे साठे तयार होऊ शकतात. यामुळे सांध्यांना नुकसान होण्याचा धोका वाढू शकतो.

________________

युरिक ऍसिड वाढण्याची प्रमुख कारणे

युरिक ऍसिड वाढण्यामागे आहाराबरोबरच अनेक घटक कारणीभूत असू शकतात.

→ लाल मांस आणि अवयवांचे मांस जास्त प्रमाणात खाणे

→ काही समुद्री पदार्थांचे अतिसेवन

→ मद्यपान

→ साखरयुक्त पेये आणि जास्त फ्रक्टोज असलेले पदार्थ

→ लठ्ठपणा किंवा वाढलेले वजन

→ उच्च रक्तदाब आणि मधुमेहासारख्या काही आरोग्य समस्या

→ मूत्रपिंडांचे कार्य कमी असणे

→ काही औषधांचा वापर, विशेषतः काही प्रकारची पाणी कमी करणारी औषधे

→ कुटुंबात गाऊटचा इतिहास असणे

यापैकी प्रत्येक कारण प्रत्येक व्यक्तीला लागू होईलच असे नाही.

________________

युरिक ऍसिड वाढले की किडनीवर परिणाम होतो का?

युरिक ऍसिड आणि मूत्रपिंड यांचा जवळचा संबंध आहे. मूत्रपिंड रक्तातील युरिक ऍसिड बाहेर काढण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. काही लोकांमध्ये युरिक ऍसिडशी संबंधित युरिक ऍसिड किडनी स्टोन तयार होऊ शकतो. किडनी स्टोन झाल्यास पाठीत, कंबरेत किंवा पोटाच्या खालच्या भागात तीव्र वेदना, लघवी करताना वेदना किंवा लघवीत रक्त दिसणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

मात्र प्रत्येक व्यक्तीमध्ये युरिक ऍसिड वाढल्यामुळे किडनी स्टोन होतो असे नाही.

________________

युरिक ऍसिड वाढले आहे हे कसे कळते?

फक्त सांधेदुखीवरून युरिक ऍसिड वाढले आहे असे निश्चित सांगता येत नाही. डॉक्टर गरजेनुसार रक्त तपासणी, शारीरिक तपासणी आणि इतर चाचण्यांच्या मदतीने कारण शोधतात.

महत्त्वाचे म्हणजे रक्तातील युरिक ऍसिड जास्त असणे आणि गाऊट असणे हे एकच नाही. काही व्यक्तींमध्ये युरिक ऍसिड वाढलेले असूनही गाऊटची लक्षणे नसू शकतात. त्यामुळे तपासणीचा अहवाल डॉक्टरांच्या सल्ल्याने समजून घेणे योग्य आहे.

________________

युरिक ऍसिड नियंत्रणात ठेवण्यासाठी काय काळजी घ्यावी?

युरिक ऍसिड किंवा गाऊटची समस्या असल्यास आहार आणि जीवनशैलीमध्ये काही बदल फायदेशीर ठरू शकतात.

⭕आहाराकडे लक्ष द्या

👉 लाल मांस, अवयवांचे मांस, काही समुद्री पदार्थ, मद्यपान आणि जास्त साखर असलेली पेये यांचे सेवन कमी करण्याबाबत डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

⭕वजन नियंत्रणात ठेवा

 👉 वजन जास्त असल्यास ते हळूहळू आणि सुरक्षित पद्धतीने कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. वजन नियंत्रणामुळे गाऊटच्या व्यवस्थापनास मदत होऊ शकते.

⭕नियमित शारीरिक हालचाल करा

👉 आपल्या क्षमतेनुसार नियमित चालणे किंवा व्यायाम करणे आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे. मात्र गाऊटचा तीव्र झटका आलेला असताना व्यायामाचा प्रकार आणि तीव्रता डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ठरवावी.

⭕स्वतःहून औषधे घेऊ नका

👉 युरिक ऍसिड कमी करण्यासाठी किंवा सांधेदुखीवर औषधे स्वतःहून सुरू करू नयेत. कोणते औषध, किती डोस आणि किती काळ घ्यायचे हे डॉक्टर ठरवतात.

________________

डॉक्टरांकडे कधी जावे?

सांध्यात अचानक तीव्र वेदना, सूज, लालसरपणा किंवा उष्णता जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य आहे. वारंवार असे झटके येत असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

विशेषतः किडनी स्टोनची शक्यता वाटत असल्यास—तीव्र कंबर किंवा पोटदुखी, लघवीत रक्त, लघवी करताना वेदना, लघवी करण्यास अडचण, ताप किंवा उलट्या—अशी लक्षणे असल्यास वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

________________

निष्कर्ष

युरिक ऍसिड वाढण्याची लक्षणे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखी दिसत नाहीत. अनेकदा युरिक ऍसिड वाढलेले असूनही कोणतीही लक्षणे नसतात. मात्र त्यातून गाऊट झाल्यास पायाच्या अंगठ्यात किंवा इतर सांध्यांमध्ये अचानक तीव्र वेदना, सूज, लालसरपणा आणि उष्णता जाणवू शकते. दीर्घकाळ समस्या नियंत्रणात न राहिल्यास सांध्यांमध्ये टोफाय तयार होऊ शकतात.

त्यामुळे केवळ इंटरनेटवरील माहितीवरून स्वतःचे निदान न करता आवश्यक असल्यास रक्त तपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. योग्य आहार, वजन नियंत्रण, नियमित शारीरिक हालचाल आणि डॉक्टरांनी सांगितलेले उपचार यामुळे समस्या नियंत्रित ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

________________

FAQ – युरिक ऍसिड वाढण्याची लक्षणे

1. युरिक ऍसिड वाढल्याचे पहिले लक्षण कोणते?

युरिक ऍसिड वाढले तरी सुरुवातीला कोणतेही लक्षण नसू शकते. गाऊट झाल्यास पायाच्या अंगठ्यात अचानक तीव्र वेदना, सूज, लालसरपणा आणि उष्णता ही सामान्य लक्षणे आहेत.

2. युरिक ऍसिड वाढल्यामुळे पाय दुखतो का?

होय. युरिक ऍसिडचे स्फटिक सांध्यात जमा होऊन गाऊट झाल्यास पायाच्या अंगठ्यात, घोट्यात किंवा इतर सांध्यांमध्ये तीव्र वेदना होऊ शकतात.

3. युरिक ऍसिड वाढल्यामुळे गुडघेदुखी होऊ शकते का?

होय, गाऊटचा परिणाम गुडघ्यासह इतर सांध्यांवरही होऊ शकतो. मात्र प्रत्येक गुडघेदुखीचे कारण युरिक ऍसिड नसते.

4. युरिक ऍसिड वाढले म्हणजे गाऊट झाला का?

नाही. काही लोकांमध्ये रक्तातील युरिक ऍसिड वाढलेले असूनही गाऊटची कोणतीही लक्षणे नसतात. निदान डॉक्टरांच्या तपासणीनंतर केले जाते.

5. युरिक ऍसिड कमी करण्यासाठी काय करावे?

आहारातील काही पदार्थांचे सेवन कमी करणे, वजन नियंत्रणात ठेवणे, नियमित शारीरिक हालचाल करणे आणि डॉक्टरांनी सुचविल्यास औषधे घेणे यामुळे मदत होऊ शकते.

6. युरिक ऍसिड वाढल्यामुळे किडनी स्टोन होतो का?

काही व्यक्तींमध्ये युरिक ऍसिडचे प्रमाण किंवा लघवीतील युरिक ऍसिड वाढल्याने युरिक ऍसिड स्टोन तयार होऊ शकतो. मात्र सर्वच लोकांना किडनी स्टोन होतो असे नाही.

________________