निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे काय? नियम, कालावधी आणि संपूर्ण माहिती

निवडणुकीचा काळ सुरू झाला की वृत्तपत्रे, टीव्ही आणि सोशल मीडियावर निवडणूक आचारसंहिता लागू झाली अशी बातमी वारंवार पाहायला मिळते. आचारसंहिता लागू झाल्यानंतर राजकीय पक्षांच्या प्रचारावर, सरकारी घोषणांवर, सभांवर आणि निवडणुकीशी संबंधित अनेक कामांवर काही नियम लागू होतात. त्यामुळे निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे काय, ती कधी लागू होते, तिचे नियम कोणते आणि सामान्य नागरिकांवर तिचा काय परिणाम होतो, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

_____________

निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे काय?

निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे निवडणुकीच्या काळात राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि सत्ताधारी सरकारने पाळावयाच्या नियमांचा व मार्गदर्शक तत्त्वांचा संच होय. इंग्रजीमध्ये याला Model Code of Conduct (MCC) असे म्हणतात.

भारतीय निवडणूक आयोगाने निवडणूक प्रक्रिया मुक्त, निष्पक्ष आणि शांततेत पार पडावी, तसेच सर्व राजकीय पक्षांना प्रचारासाठी समान संधी मिळावी, या उद्देशाने ही आचारसंहिता तयार केली आहे. तिच्यामध्ये प्रचाराची पद्धत, सभा व मिरवणुका, सरकारी यंत्रणेचा वापर, मतदारांशी वर्तन आणि मतदानाच्या दिवसाचे नियम यांचा समावेश होतो.

आचारसंहितेची अंमलबजावणी करण्याची जबाबदारी भारतीय निवडणूक आयोगाची असते. उल्लंघनाच्या स्वरूपानुसार आयोग योग्य ती कारवाई करू शकतो. काही कृतींवर निवडणूक कायद्यांनुसार स्वतंत्र कायदेशीर कारवाईदेखील होऊ शकते.
स्रोत: भारतीय निवडणूक आयोग – Model Code of Conduct

_____________

निवडणूक आचारसंहिता कधी लागू होते?

निवडणूक आयोग संबंधित निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर करतो, त्या दिवसापासून आचारसंहिता लागू होते. ती संबंधित निवडणूक प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत लागू राहते.

आचारसंहितेची व्याप्ती निवडणुकीच्या प्रकारानुसार बदलू शकते.

लोकसभा निवडणूक: सर्वसाधारणपणे संपूर्ण देशात आचारसंहिता लागू होते.

विधानसभा निवडणूक: संबंधित संपूर्ण राज्यात आचारसंहिता लागू होते.

पोटनिवडणूक: निवडणुकीच्या स्वरूपानुसार संबंधित मतदारसंघ किंवा जिल्ह्याच्या क्षेत्रात आचारसंहिता लागू होऊ शकते.

त्यामुळे प्रत्येक निवडणुकीत आचारसंहिता किती दिवस राहील किंवा ती नेमक्या कोणत्या भागात लागू असेल, हे संबंधित निवडणूक कार्यक्रमावर अवलंबून असते.

_____________

निवडणूक आचारसंहितेचे प्रमुख नियम

1. जात आणि धर्माच्या नावावर मते मागू नयेत

👉 राजकीय पक्ष आणि उमेदवारांनी मतदारांना प्रभावित करण्यासाठी जातीय किंवा धार्मिक भावनांचा गैरवापर करू नये. समाजामध्ये द्वेष, तणाव किंवा वैमनस्य निर्माण करणारा प्रचार टाळणे आवश्यक आहे. मंदिर, मशीद, चर्च किंवा इतर धार्मिक स्थळांचा निवडणूक प्रचारासाठी वापर करण्यासही मनाई आहे.

2. विरोधकांवर टीका करताना मर्यादा पाळाव्यात

👉 निवडणुकीत राजकीय पक्ष एकमेकांच्या धोरणांवर, कार्यक्रमांवर आणि सार्वजनिक कामगिरीवर टीका करू शकतात. मात्र खासगी आयुष्याशी संबंधित असंबद्ध बाबी, अप्रमाणित आरोप किंवा चुकीची माहिती वापरून प्रचार करणे टाळावे.

3. मतदारांना पैसे किंवा भेटवस्तू देऊ नयेत

👉 मतदारांना पैसे, भेटवस्तू किंवा इतर प्रलोभने देऊन मत मिळवण्याचा प्रयत्न करणे हा गंभीर निवडणूक गैरप्रकार आहे. मतदारांना धमकावणे, दबाव टाकणे किंवा त्यांच्या मतदानाच्या स्वातंत्र्यात अडथळा आणणेही अनुचित आहे.

4. सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर करू नये

👉 सत्ताधारी पक्षाने सरकारी कर्मचारी, सरकारी वाहने, कार्यालये किंवा सार्वजनिक संसाधनांचा वापर पक्षाच्या निवडणूक प्रचारासाठी करू नये. मंत्र्यांनी अधिकृत सरकारी दौरा आणि निवडणूक प्रचार यांची सांगड घालू नये, असे आचारसंहितेत नमूद आहे.

5. सरकारी खर्चातून पक्षीय जाहिराती टाळाव्यात

👉 सरकारी पैशातून एखाद्या पक्षाला किंवा सत्ताधारी सरकारला निवडणुकीत अनुचित फायदा मिळेल अशा जाहिराती किंवा प्रसिद्धी करणे टाळणे आवश्यक आहे. यामागील उद्देश सर्व पक्षांना समान संधी मिळावी हा आहे.

6. नवीन आर्थिक घोषणा आणि प्रकल्पांबाबत निर्बंध

👉 निवडणूक कार्यक्रम जाहीर झाल्यानंतर मतदारांवर प्रभाव पडेल अशा नवीन आर्थिक लाभांच्या घोषणा, अनुदानाची आश्वासने, प्रकल्पांची पायाभरणी किंवा इतर निर्णयांवर आचारसंहितेनुसार निर्बंध लागू होऊ शकतात.

👉 मात्र याचा अर्थ सर्व सरकारी कामे बंद होतात असा नाही. आवश्यक प्रशासकीय कामकाज आणि अत्यावश्यक सेवा नियमांनुसार सुरू राहू शकतात.

7. सभा आणि मिरवणुकांसाठी नियम पाळणे

👉 राजकीय सभा, रॅली किंवा मिरवणूक आयोजित करताना आवश्यक परवानग्या घेणे, पोलिसांना माहिती देणे, वाहतुकीचे नियम पाळणे आणि कायदा-सुव्यवस्था राखणे आवश्यक असते. ध्वनिक्षेपकांच्या वापरावरही लागू असलेल्या वेळेच्या मर्यादा पाळाव्या लागतात.

8. मतदानाच्या दिवशी नियमांचे पालन

👉 मतदानाच्या दिवशी मतदारांना निर्भयपणे मतदान करता यावे, यासाठी राजकीय पक्ष आणि उमेदवारांनी निवडणूक आयोगाच्या निर्देशांचे पालन करणे आवश्यक आहे. मतदान केंद्राच्या परिसरातील प्रचार, मतदारांवर दबाव टाकणे आणि मतदान प्रक्रियेत अडथळा आणणे यासंबंधी निर्बंध लागू असतात. मतदान संपण्याच्या वेळेपूर्वीच्या 48 तासांच्या कालावधीत सार्वजनिक सभा घेण्यावरही संबंधित नियमांनुसार निर्बंध असतात.

__________________

आचारसंहिता लागू झाल्यावर सरकारी योजना बंद होतात का?

हा सामान्य नागरिकांच्या मनात निर्माण होणारा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

👉 आचारसंहिता लागू झाली म्हणजे सर्व सरकारी योजना, अनुदाने किंवा सेवा आपोआप बंद होतात असे नाही. आधीपासून सुरू असलेल्या योजना आणि नियमित प्रशासकीय कामकाज परिस्थितीनुसार सुरू राहू शकते.

👉 मात्र निवडणूक जाहीर झाल्यानंतर मतदारांना प्रभावित करण्यासाठी नवीन आर्थिक लाभ जाहीर करणे, नवीन आश्वासने देणे किंवा सरकारी संसाधनांचा राजकीय फायद्यासाठी वापर करणे यावर निर्बंध लागू होऊ शकतात.

👉 एखाद्या विशिष्ट योजनेचा लाभ सुरू राहील की नाही, हे त्या योजनेचे स्वरूप, संबंधित आदेश आणि निवडणूक आयोगाच्या निर्देशांवर अवलंबून असते. त्यामुळे सोशल मीडियावरील अप्रमाणित संदेशांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी अधिकृत सूचना तपासाव्यात.

_____________

आचारसंहितेमुळे सामान्य नागरिकांवर काय परिणाम होतो?

✔ आचारसंहितेचा मुख्य भर राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि निवडणूक प्रक्रियेशी संबंधित घटकांच्या वर्तनावर असतो. त्यामुळे सामान्य नागरिकांचे दैनंदिन जीवन पूर्णपणे थांबत नाही.शाळा, महाविद्यालये आणि रुग्णालये सामान्यतः सुरू राहतात.

✔ बाजारपेठा, वाहतूक आणि नियमित कार्यालयीन कामकाज सुरू राहते.

✔ अत्यावश्यक सरकारी सेवा सुरू राहू शकतात.

✔ निवडणूक काळात नागरिकांनी अफवा पसरवणे, मतदारांना धमकावणे किंवा प्रलोभने देण्यासारख्या कृती टाळाव्यात.

✔ निवडणुकीच्या काळात नागरिकांनी जबाबदारीने वागणे आणि अधिकृत माहितीवर विश्वास ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

_____________

निवडणूक आचारसंहितेचे उल्लंघन झाल्यास तक्रार कुठे करावी?

👉 आचारसंहितेचे उल्लंघन झाल्याचे दिसल्यास नागरिक संबंधित निवडणूक अधिकारी किंवा निवडणूक आयोगाकडे तक्रार करू शकतात.

👉 भारतीय निवडणूक आयोगाने cVIGIL नावाची मोबाइल अॅप-आधारित सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे. या माध्यमातून निवडणूक काळातील पैसे किंवा भेटवस्तूंचे वाटप, मद्यवाटप आणि इतर संभाव्य उल्लंघनांबाबत फोटो किंवा व्हिडिओसारख्या पुराव्यांसह तक्रार नोंदवता येते. तक्रारीची स्थितीही तपासता येते.

📍अधिकृत माहिती: cVIGIL – भारतीय निवडणूक आयोग

👉 तक्रार करताना शक्य असल्यास घटनेची वेळ, ठिकाण आणि उपलब्ध पुरावे द्यावेत. स्वतःचा जीव धोक्यात घालून पुरावे गोळा करू नयेत.

_____________

निवडणूक आचारसंहिता आणि कायदा यांमध्ये काय फरक आहे?

👉 निवडणूक आचारसंहिता ही निवडणुकीच्या काळातील वर्तनासाठी मार्गदर्शक नियमांची चौकट आहे. तिच्यातील प्रत्येक तरतूद स्वतंत्र फौजदारी कायदा आहे असे समजणे योग्य नाही.

👉 मात्र मतदारांना लाच देणे, धमकावणे किंवा निवडणूक प्रक्रियेत बेकायदेशीर हस्तक्षेप करणे यांसारख्या कृती संबंधित निवडणूक कायदे किंवा इतर लागू कायद्यांनुसार कारवाईस पात्र ठरू शकतात. कोणती कारवाई होईल, हे घटनेचे स्वरूप आणि लागू कायद्यांवर अवलंबून असते.

_____________

निष्कर्ष

निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे निवडणुकीच्या काळात राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि सत्ताधारी सरकारने पाळावयाच्या नियमांची चौकट होय. निवडणूक प्रक्रिया निष्पक्ष, शांततापूर्ण आणि पारदर्शक वातावरणात पार पाडणे, सरकारी यंत्रणेचा गैरवापर रोखणे आणि मतदारांना स्वतंत्रपणे मतदान करता येणे हे तिचे महत्त्वाचे उद्देश आहेत.

आचारसंहिता लागू झाली म्हणजे सर्व सरकारी कामे बंद होतात असे नाही. मात्र निवडणुकीवर परिणाम करणाऱ्या घोषणा, प्रचारपद्धती आणि सरकारी संसाधनांच्या वापरावर नियम लागू होऊ शकतात. त्यामुळे नागरिकांनी निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत सूचनांची माहिती ठेवावी आणि नियमांचे उल्लंघन दिसल्यास योग्य यंत्रणेकडे तक्रार करावी.

_____________

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. निवडणूक आचारसंहिता म्हणजे काय?

निवडणुकीच्या काळात राजकीय पक्ष, उमेदवार आणि सत्ताधारी सरकारने पाळावयाच्या नियम व मार्गदर्शक तत्त्वांना निवडणूक आचारसंहिता म्हणतात.

2. निवडणूक आचारसंहिता कधी लागू होते?

निवडणूक आयोग संबंधित निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर करतो, त्या दिवसापासून आचारसंहिता लागू होते आणि निवडणूक प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत लागू राहते.

3. आचारसंहिता लागू झाल्यावर सरकारी योजना बंद होतात का?

नाही. सर्व सरकारी योजना आपोआप बंद होत नाहीत. मात्र नवीन घोषणा किंवा मतदारांवर प्रभाव टाकणाऱ्या निर्णयांवर संबंधित नियमांनुसार निर्बंध लागू होऊ शकतात.

4. आचारसंहिता किती दिवस लागू असते?

आचारसंहितेचा कालावधी संबंधित निवडणुकीच्या कार्यक्रमावर अवलंबून असतो. ती निवडणूक कार्यक्रम जाहीर झाल्यापासून निवडणूक प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत लागू असते.

5. आचारसंहितेत मतदारांना पैसे देणे योग्य आहे का?

नाही. मतदारांना पैसे किंवा भेटवस्तू देऊन मत मिळवण्याचा प्रयत्न करणे हा गंभीर निवडणूक गैरप्रकार आहे आणि त्यावर कारवाई होऊ शकते.

6. आचारसंहितेचे उल्लंघन झाल्यास काय करावे?

संबंधित निवडणूक अधिकारी किंवा निवडणूक आयोगाकडे तक्रार करावी. cVIGIL अॅपद्वारेही निवडणूक काळातील उल्लंघनाची तक्रार नोंदवता येते.

7. आचारसंहिता लागू झाल्यावर शाळा आणि रुग्णालये बंद होतात का?

नाही. आचारसंहिता लागू झाली म्हणून शाळा, रुग्णालये किंवा इतर अत्यावश्यक सेवा आपोआप बंद होत नाहीत.

8. निवडणूक आचारसंहितेचा मुख्य उद्देश काय आहे?

निवडणूक प्रक्रिया मुक्त, निष्पक्ष आणि शांततेत पार पाडणे, सर्व पक्षांना समान संधी मिळवून देणे आणि मतदारांवर अनुचित दबाव किंवा प्रलोभन येऊ न देणे हा तिचा मुख्य उद्देश आहे.

_____________