चक्कर येण्याची कारणे : चक्कर का येते? जाणून घ्या कारणे, लक्षणे आणि काय काळजी घ्यावी

अचानक उभे राहिल्यावर डोळ्यांसमोर अंधारी येणे, शरीराचा तोल जाणे, डोके हलके वाटणे किंवा आजूबाजूचे सर्व काही गोल-गोल फिरत असल्यासारखे वाटणे याला सामान्य भाषेत चक्कर येणे असे म्हटले जाते. मात्र प्रत्येक प्रकारची चक्कर सारखी नसते. काही वेळा चक्कर काही क्षणांसाठी येते आणि विश्रांती घेतल्यानंतर कमी होते, तर काही वेळा त्यामागे कानातील समस्या, रक्तदाब, रक्तातील साखर, शरीरातील पाण्याची कमतरता किंवा इतर आरोग्य समस्या असू शकतात.

वैद्यकीयदृष्ट्या “चक्कर” या शब्दात वेगवेगळ्या संवेदनांचा समावेश होतो—हलकेपणा किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे, तोल जाणे आणि स्वतःभोवती किंवा आजूबाजूचे जग फिरत असल्यासारखे वाटणे म्हणजे व्हर्टिगो (Vertigo).

________________

चक्कर येण्याची प्रमुख कारणे कोणती?

चक्कर येण्यामागे एकच कारण नसते. खाली काही सामान्य कारणे दिली आहेत.

1. शरीरात पाण्याची कमतरता

उन्हात जास्त वेळ राहणे, जास्त घाम येणे, उलट्या-जुलाब होणे किंवा पुरेसे पाणी न पिणे यामुळे शरीरातील द्रवपातळी कमी होऊ शकते. त्यामुळे अशक्तपणा आणि चक्कर जाणवू शकते. विशेषतः उन्हाळ्यात ही समस्या अधिक जाणवू शकते.

2. रक्तदाब कमी होणे

बसलेल्या किंवा झोपलेल्या अवस्थेतून अचानक उभे राहिल्यानंतर काही लोकांना चक्कर येते. याला पोश्चरल किंवा ऑर्थोस्टॅटिक हायपोटेन्शन म्हणतात. शरीराची स्थिती बदलताना रक्तदाब अचानक कमी झाल्यामुळे काही काळ मेंदूपर्यंत रक्तपुरवठा कमी होऊ शकतो आणि हलकेपणा जाणवू शकतो.

3. रक्तातील साखर कमी होणे

विशेषतः मधुमेहासाठी इन्सुलिन किंवा काही औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये रक्तातील साखर खूप कमी झाल्यास चक्कर, घाम येणे, थरथर, भूक, अशक्तपणा किंवा गोंधळल्यासारखे होऊ शकते. अशा वेळी रक्तातील साखरेची तपासणी आणि डॉक्टरांनी सांगितलेली योग्य कृती महत्त्वाची आहे.

4. कानाच्या आतील भागातील समस्या

शरीराचा तोल सांभाळण्यात आतील कानातील व्हेस्टिब्युलर सिस्टीम महत्त्वाची भूमिका बजावते. आतील कानात समस्या निर्माण झाल्यास चक्कर, तोल जाणे किंवा आजूबाजूचे वातावरण फिरत असल्यासारखे वाटू शकते.

BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo) हे त्यातील एक सामान्य कारण आहे. डोके वळवणे, बेडवर कुशी बदलणे, वर पाहणे किंवा अचानक उठणे यामुळे काही सेकंद तीव्र फिरण्याची भावना होऊ शकते.

5. कानाचा संसर्ग किंवा लॅबिरिंथायटिस

काही संसर्ग किंवा आतील कानातील दाहामुळे चक्कर आणि तोल जाण्याची समस्या निर्माण होऊ शकते. काही परिस्थितींमध्ये ऐकण्याच्या क्षमतेत बदलही होऊ शकतो.

6. मायग्रेन

मायग्रेन असलेल्या काही व्यक्तींना डोकेदुखीबरोबर किंवा काही वेळा डोकेदुखी नसतानाही चक्कर किंवा व्हर्टिगोचा अनुभव येऊ शकतो. प्रकाश किंवा आवाजाची संवेदनशीलता यांसारखी लक्षणेही काही व्यक्तींमध्ये असू शकतात.

7. रक्ताची कमतरता म्हणजेच अॅनिमिया

शरीरात निरोगी लाल रक्तपेशींची कमतरता असल्यास अशक्तपणा, थकवा, फिकटपणा आणि चक्कर यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. विशेषतः सतत थकवा आणि चक्कर येत असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने रक्ताची तपासणी करणे योग्य ठरते.

8. काही औषधांचे दुष्परिणाम

काही रक्तदाबाची औषधे, शांत करणारी औषधे, काही antidepressants आणि anti-seizure औषधांमुळे चक्कर येणे हा दुष्परिणाम होऊ शकतो. नवीन औषध सुरू केल्यानंतर चक्कर वारंवार येऊ लागल्यास औषध स्वतःहून बंद न करता डॉक्टरांशी चर्चा करावी.

9. ताण, चिंता आणि घाबरणे

अति ताण, चिंता किंवा panic attack दरम्यान काही व्यक्तींना डोके हलके वाटणे, अस्थिर वाटणे किंवा चक्कर येत असल्याची भावना होऊ शकते. मात्र प्रत्येक चक्कर मानसिक तणावामुळेच आहे असे गृहीत धरू नये.

10. हृदयाशी संबंधित समस्या

हृदयाची अनियमित गती किंवा शरीरात रक्तपुरवठा कमी होण्यास कारणीभूत ठरणाऱ्या काही समस्या यामुळे चक्कर किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटू शकते. चक्करसोबत हृदयाची धडधड, छातीत दुखणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

________________

चक्कर येताना कोणती लक्षणे दिसू शकतात?

चक्कर येण्याची लक्षणे व्यक्तीनुसार वेगवेगळी असू शकतात. यामध्ये:

⏵डोके हलके किंवा रिकामे वाटणे

⏵आजूबाजूचे जग फिरत असल्यासारखे वाटणे

⏵शरीराचा तोल जाणे

⏵चालताना अस्थिर वाटणे

⏵मळमळ किंवा उलटी

⏵अशक्तपणा

⏵डोळ्यांसमोर अंधारी येणे

⏵कानात आवाज येणे

⏵ऐकण्यात बदल

⏵घाम येणे

⏵काही वेळा हृदयाची धडधड

ही लक्षणे किती वेळ राहतात, कोणत्या वेळी सुरू होतात आणि कोणत्या हालचालींमुळे वाढतात हे लक्षात ठेवणे डॉक्टरांना कारण शोधण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते.

________________

चक्कर आल्यावर तात्काळ काय करावे?

चक्कर आल्यास सर्वप्रथम सुरक्षित ठिकाणी बसावे किंवा झोपावे. चक्कर कमी होईपर्यंत अचानक उठू नये. त्यानंतर हळूहळू उठावे. शरीरात पाण्याची कमतरता असल्याची शक्यता असल्यास पाणी पिणे उपयोगी ठरू शकते.

चक्कर असताना वाहन चालवणे, उंच ठिकाणी जाणे, शिडीवर चढणे किंवा यंत्रसामग्री हाताळणे टाळावे.

अचानक डोके फिरल्यास स्वतःहून अनेक प्रकारची औषधे घेण्याऐवजी कारण समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

______________

चक्कर वारंवार येत असेल तर काय करावे?

एक-दोन वेळा हलकी चक्कर येऊन ती लगेच कमी झाली तर प्रत्येक वेळी गंभीर आजार असतो असे नाही. परंतु चक्कर वारंवार येत असेल, दीर्घकाळ टिकत असेल, अचानक सुरू होत असेल किंवा दैनंदिन कामांवर परिणाम करत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

डॉक्टर आवश्यकतेनुसार रक्तदाब, रक्तातील साखर, हिमोग्लोबिन किंवा इतर तपासण्या करू शकतात. चक्कर फिरण्यासारखी असल्यास कान आणि संतुलनाशी संबंधित तपासणीही केली जाऊ शकते.

______________

चक्कर येणे आणि व्हर्टिगो यात फरक काय?

सामान्य “चक्कर” या शब्दाचा अर्थ अनेक प्रकारच्या संवेदनांसाठी केला जातो. डोके हलके होणे, बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे किंवा तोल जाणे याला dizziness म्हटले जाऊ शकते. मात्र स्वतःभोवती किंवा आजूबाजूचे वातावरण प्रत्यक्षात फिरत नसतानाही फिरत असल्यासारखे जाणवणे म्हणजे व्हर्टिगो.

हा फरक डॉक्टरांना सांगितल्यास योग्य कारण शोधण्यात मदत होऊ शकते.

______________

चक्कर आल्यास डॉक्टरांकडे कधी जावे?

चक्कर वारंवार येत असल्यास किंवा कारण स्पष्ट नसल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घेणे योग्य आहे. विशेषतः चक्करसोबत ऐकण्यात बदल, कानात आवाज, डोकेदुखी, उलटी, बेशुद्ध पडणे किंवा दृष्टीत बदल होत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

________________

तातडीची वैद्यकीय मदत कधी घ्यावी?

चक्कर अचानक आणि तीव्र स्वरूपात सुरू झाली आणि त्यासोबत खालीलपैकी लक्षणे असतील तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी:

❍ चेहरा, हात किंवा पाय सुन्न होणे किंवा अशक्तपणा

❍ बोलताना अडचण किंवा बोबडे बोलणे

❍ चालताना गंभीर अडचण

❍ अचानक तीव्र डोकेदुखी

❍ छातीत दुखणे

❍ श्वास घेण्यास त्रास

❍ बेशुद्ध पडणे किंवा झटके येणे

❍ दुहेरी दिसणे किंवा अचानक दृष्टी कमी होणे

❍ हृदयाची अनियमित किंवा वेगवान धडधड

❍ सतत उलट्या होणे

❍ डोक्याला दुखापत झाल्यानंतर चक्कर येणे

❍ अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये.

________________

चक्कर टाळण्यासाठी कोणती काळजी घ्यावी?

चक्कर येण्याचे कारण प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगळे असू शकते. तरीही काही सामान्य काळजी घेता येते:

≫ दिवसभर पुरेसे पाणी प्या.

≫ खूप वेळ उपाशी राहणे टाळा.

≫ झोपेतून किंवा बसलेल्या अवस्थेतून अचानक उभे राहू नका.

≫ उन्हात जास्त वेळ काम करताना विश्रांती घ्या.

≫ डॉक्टरांनी दिलेली औषधे योग्य पद्धतीने घ्या.

≫ चक्कर येत असताना वाहन चालवू नका.

________________

निष्कर्ष

चक्कर येण्याची कारणे अनेक असू शकतात. साधी पाण्याची कमतरता, अचानक रक्तदाब कमी होणे किंवा थकवा यामुळेही चक्कर येऊ शकते; तर काही वेळा आतील कानातील समस्या, BPPV, मायग्रेन, अॅनिमिया, रक्तातील साखरेतील बदल, औषधांचे दुष्परिणाम किंवा हृदयाशी संबंधित कारणेही असू शकतात. 

त्यामुळे चक्कर आली की केवळ “कमजोरीमुळे असेल” असे समजून दुर्लक्ष करण्यापेक्षा ती कधी येते, किती वेळ राहते, कशामुळे वाढते आणि त्यासोबत कोणती लक्षणे आहेत हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. वारंवार किंवा तीव्र चक्कर येत असल्यास योग्य निदानासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हा सुरक्षित मार्ग आहे.

[टीप: हा लेख सामान्य माहिती आणि जनजागृतीसाठी आहे. तो वैयक्तिक वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही.]

________________

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. चक्कर येण्याची सर्वात सामान्य कारणे कोणती?

पाण्याची कमतरता, रक्तदाबातील बदल, रक्तातील साखर कमी होणे, आतील कानाच्या समस्या, BPPV, मायग्रेन, अॅनिमिया, ताण-तणाव आणि काही औषधांचे दुष्परिणाम ही चक्कर येण्याची काही सामान्य कारणे आहेत.

2. अचानक उठल्यावर चक्कर का येते?

अचानक उभे राहिल्यावर काही व्यक्तींमध्ये रक्तदाब तात्पुरता कमी होऊ शकतो. यामुळे हलकेपणा किंवा चक्कर जाणवू शकते.

3. चक्कर येणे म्हणजे व्हर्टिगो असते का?

नेहमीच नाही. चक्कर हा व्यापक शब्द आहे. आजूबाजूचे वातावरण किंवा स्वतःभोवती फिरत असल्यासारखे वाटणे ही व्हर्टिगोची विशिष्ट भावना आहे.

4. चक्कर आल्यावर पाणी प्यावे का?

शरीरात पाण्याची कमतरता असल्यास पाणी पिणे मदत करू शकते. मात्र चक्कर वारंवार येत असल्यास केवळ पाणी पिण्यावर अवलंबून न राहता कारण शोधणे महत्त्वाचे आहे.

5. चक्कर वारंवार येत असल्यास डॉक्टरांकडे जावे का?

होय. चक्कर वारंवार येत असेल, दीर्घकाळ टिकत असेल, अचानक सुरू होत असेल किंवा इतर लक्षणांसोबत येत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.

6. चक्कर आणि कमी रक्तदाबाचा संबंध आहे का?

होय. विशेषतः बसलेल्या किंवा झोपलेल्या अवस्थेतून अचानक उभे राहिल्यावर रक्तदाब कमी झाल्यामुळे काही व्यक्तींना चक्कर किंवा हलकेपणा जाणवू शकतो.

7. चक्कर आल्यावर वाहन चालवावे का?

नाही. चक्कर असताना वाहन चालवणे किंवा धोकादायक यंत्रसामग्री वापरणे टाळावे, कारण तोल जाण्याचा किंवा अपघाताचा धोका वाढू शकतो.

8. चक्करसोबत बोलता येत नसेल तर काय करावे?

चक्करसोबत बोलण्यात अडचण, चेहरा किंवा हात-पाय अशक्त होणे, दृष्टीत अचानक बदल किंवा चालताना गंभीर अडचण असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.

________________